Prolaktin Yüksekliği (Hiperprolaktinemi): Belirti ve Nedenleri

Prolaktin, beynin alt kısmındaki hipofiz bezinin ön lobundan salgılanan bir hormondur ve başlıca görevi doğumdan sonra süt üretimini sağlamaktır. Salınımı, beyindeki dopamin tarafından sürekli baskı altında tutulur; yani dopaminin etkisi azaldığında prolaktin yükselir. Bu hormon gün içinde dalgalanır, uyku sırasında ve yemeklerden sonra bir miktar artar.

Prolaktinin süt üretiminin yanında üreme sistemi üzerinde de dolaylı bir etkisi vardır. Yüksek prolaktin, yumurtlamayı ve adet döngüsünü yöneten hipofiz hormonlarını (FSH ve LH) baskılar. Bu nedenle prolaktin uzun süre yüksek kaldığında kadınlarda adet düzeni bozulabilir, erkeklerde ise testosteron düşerek cinsel işlev etkilenebilir.

Prolaktin yüksekliğinin belirtileri, hormonun üreme sistemi üzerindeki baskısına ve varsa altta yatan hipofiz kitlesinin bası etkisine bağlı olarak ortaya çıkar. Kadınlarda ve erkeklerde farklı bulgular öne çıkar; bir kısım kişide ise hiçbir belirti olmadan tahlilde saptanır.

Kadınlarda daha sık görülen belirtiler:

• Adet düzensizliği, adetlerin seyrekleşmesi ya da tamamen kesilmesi (amenore)
• Gebelik ve emzirme olmadan memeden süt benzeri akıntı (galaktore)
• Gebe kalmakta zorlanma ve yumurtlama sorunları
• Cinsel istekte azalma ve vajinal kuruluk

Erkeklerde daha sık görülen belirtiler:

• Cinsel istekte azalma ve sertleşme sorunu
• Sperm sayısında düşme ve doğurganlık sorunları
• Meme dokusunda büyüme (jinekomasti), nadiren memeden akıntı

Her iki cinste de görülebilen belirtiler:

• Baş ağrısı
• Görme alanında daralma ya da bulanık görme
• Uzun vadede kemik yoğunluğunun azalması

Görme alanında daralmanın baş ağrısıyla birlikte olması, hipofizdeki bir kitlenin görme sinirlerine baskı yapabileceğini düşündürür ve zaman kaybetmeden hekime başvurmayı gerektirir.

Prolaktin yüksekliğinin nedenleri; doğal (fizyolojik), ilaçlara bağlı ve hastalıklara bağlı olmak üzere üç ana grupta toplanır. Tahlilde tek başına yüksek bir değer görülmesi her zaman hastalık anlamına gelmez; bazı nedenler geçici ve zararsızdır.

Doğal (fizyolojik) nedenler:

• Gebelik ve emzirme dönemi
• Yoğun stres, ağır egzersiz ve uyku
• Meme ucunun uyarılması ve cinsel ilişki
• Kan alınmadan önceki gerginlik

İlaçlara bağlı nedenler:

• Dopamin etkisini azaltan bazı psikiyatri ilaçları
• Bulantı ve kusmaya karşı kullanılan bazı ilaçlar
• Belirli tansiyon ilaçları ve östrojen içeren bazı ilaçlar

Hastalıklara bağlı nedenler:

• Hipofiz bezinin prolaktin salgılayan iyi huylu tümörü (prolaktinoma)
• Tiroid bezinin yavaş çalışması (hipotiroidi)
• Böbrek yetmezliği ve ileri karaciğer hastalığı
• Polikistik over sendromu ve göğüs duvarını etkileyen bazı durumlar

Bazı kişilerde ise kanda 'makroprolaktin' denen, biyolojik olarak etkisiz büyük prolaktin molekülleri değeri yükseltir; bu durumda kişi genellikle belirti vermez ve yükseklik gerçek bir sorunu yansıtmaz. Bu ayrımı ancak ilave testlerle hekim yapabilir.

Kalıcı ve belirgin prolaktin yüksekliğinin en sık hastalık nedeni, prolaktinoma adı verilen hipofiz adenomudur. Prolaktinoma, hipofiz bezinde gelişen ve fazla miktarda prolaktin üreten iyi huylu (kanser dışı) bir kitledir. Boyutuna göre iki başlıkta incelenir: bir santimetreden küçük olanlar mikroadenom, daha büyük olanlar makroadenom olarak adlandırılır.

Küçük adenomlar genellikle yalnızca hormon fazlalığına bağlı belirtiler verir. Kitle büyüdükçe çevre dokulara baskı yapabilir; hipofizin hemen üzerinden geçen görme sinirlerine bası, görme alanında daralmaya ve baş ağrısına yol açabilir. Prolaktinomanın varlığı ve boyutu genellikle hipofize yönelik görüntüleme (MR) ile değerlendirilir. Tümörün tespiti, takibi ve yönetimi endokrinoloji uzmanının kararına bağlıdır.

Tiroid bezinin yavaş çalışması (hipotiroidi), prolaktin yüksekliğinin sık gözden kaçan nedenlerinden biridir. Tiroid hormonları azaldığında beyin, tiroidi uyarmak için TRH adlı bir sinyali artırır; bu sinyal aynı zamanda prolaktin salınımını da tetikler. Bu nedenle tedavi edilmemiş bir tiroid sorunu, prolaktin değerini ikincil olarak yükseltebilir.

Bu bağlantı, prolaktin yüksekliğinin değerlendirilmesinde tiroid fonksiyonlarının neden rutin olarak kontrol edildiğini açıklar. Benzer şekilde böbrek ve karaciğer hastalıkları, prolaktinin vücuttan temizlenmesini yavaşlatarak değeri yükseltebilir. Bu tabloların çoğunda altta yatan sorun kontrol altına alındığında prolaktin düzeyi de düzelme eğilimi gösterir; ancak bu değerlendirmeyi ve yönlendirmeyi hekim yapar.

Prolaktin yüksekliğinin değerlendirilmesi genellikle endokrinoloji bölümünde yapılır; kadınlarda adet ve doğurganlık şikâyetleri ön plandaysa kadın hastalıkları ve doğum uzmanı da sürece dahil olabilir. Tanının temeli, kandan prolaktin ölçümüdür. Değer gün içinde ve stresle dalgalandığı için ölçüm çoğunlukla dinlenmiş halde yapılır ve gerektiğinde tekrarlanır.

Nedeni ayrıştırmak için hekim ek testler isteyebilir. Bunlar arasında sıklıkla şunlar yer alır:

• Gerçek yüksekliği doğrulamak için tekrar prolaktin ölçümü ve makroprolaktin incelemesi
• Tiroid fonksiyon testleri ve gebelik testi
• Böbrek ve karaciğer fonksiyonlarının değerlendirilmesi
• Kalıcı ve açıklanamayan yükseklikte hipofize yönelik MR
• Görme alanı etkilendiğinde göz muayenesi

Prolaktin değerinin yorumu; kişinin cinsiyeti, şikâyetleri, kullandığı ilaçlar ve diğer test sonuçlarıyla birlikte yapılır. Bu nedenle tek bir tahlil sonucunu sabit bir eşikle kıyaslayıp kendi kendine yorumlamak yanıltıcı olabilir; sonuçların bir bütün olarak değerlendirilmesi hekime aittir. Baş ağrısına ani görme kaybının eşlik ettiği şiddetli tablolar acil bir durum olabilir; böyle bir tabloda vakit kaybetmeden acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.