Göz Kapağı Düşüklüğü (Pitozis) Nedenleri ve Belirtileri

Pitozis, üst göz kapağını kaldırıp açık tutan kas ve kiriş sisteminin işlevini tam yerine getirememesi sonucu kapağın göz bebeği hizasına doğru sarkmasıdır. Sağlıklı bir gözde üst kapağın kenarı, renkli tabaka (iris) ile göz bebeğinin üst sınırı arasında bir yerde durur ve gören alanı örtmez. Kapağı yukarı çeken başlıca yapı levator adı verilen kas ile onun kirişidir; buna Müller kası denen ince bir kas destek olur. Bu yapılardan herhangi birinde gevşeme, incelme, sinir uyarısının azalması ya da kas gücünün zayıflaması, kapağın alışıldık konumundan aşağı inmesine yol açar. Düşüklük tek ya da çift taraflı olabilir; gün boyunca sabit kalabileceği gibi yorgunlukla belirginleşip dinlenmeyle hafifleyebilir de. Kapağın göz bebeğini ne kadar örttüğü, düşüklüğün görmeyi ne ölçüde etkilediğini belirleyen en önemli ölçüttür.

Göz kapağı düşüklüğünün nedenleri, kapağı hareket ettiren kas-kiriş yapısındaki değişimlerden sinir ve kas hastalıklarına uzanan geniş bir yelpazeye yayılır. En sık görülen biçim, yaşla birlikte levator kirişinin kapaktan esneyip incelmesiyle ortaya çıkan tiptir; bu tabloya çoğunlukla yılların getirdiği doku gevşemesi eşlik eder. Doğuştan gelen (konjenital) pitoziste ise kapağı kaldıran kas bebeklik döneminden itibaren yeterince gelişmemiştir. Sinir kaynaklı nedenlerde, kapağı ve göz hareketlerini yöneten üçüncü kafa çiftinin baskı, damar sorunu ya da felç nedeniyle etkilenmesi söz konusudur. Kas ile siniri buluşturan kavşağı tutan Miyastenia gravis, gün ilerledikçe artan ve dinlenmeyle azalan dalgalı bir düşüklüğe yol açabilir. Yüz sinirinin zedelendiği Yüz felci ise daha çok kaşın ve alt kapağın sarkmasına, gözün tam kapanamamasına neden olur ve dıştan bakıldığında kapak asimetrisiyle karışabilir. Bunların dışında göz kapağına gelen darbeler, uzun süreli sert kontakt lens kullanımı, kapak içindeki kitleler ve ödem de mekanik olarak kapağı aşağı çekebilir.

Göz kapağı düşüklüğünün en belirgin işareti, üst kapağın göz bebeğini kısmen ya da tümüyle örterek üstten gelen görüşü daraltmasıdır. Kişi çoğu zaman farkında olmadan kaşlarını sürekli yukarı kaldırır, alnını kırıştırır veya net görebilmek için başını hafifçe geriye atıp çenesini kaldırır. Gözler yorgun, dalgın ve uykulu bir görünüm alır; gün sonuna doğru okumak ve ekrana bakmak güçleşebilir. İki göz arasındaki kapak seviyesi farkı, aynada ya da fotoğraflarda asimetri olarak dikkat çekebilir. Kapak göz bebeğinin önüne indiğinde bulanıklık, üst görme alanında daralma ve alın kaslarının sürekli çalışmasına bağlı kaş çevresinde yorgunluk ve baş ağrısı hissi görülebilir. Belirtilerin bir gün içinde mi yoksa aylar-yıllar boyunca mı geliştiği, tek mi çift taraflı olduğu ve gün içinde değişip değişmediği, nedenin ayrıştırılmasında önemli ipuçları verir.

Yavaş ilerleyen göz kapağı düşüklüğü çoğunlukla acil bir durum olmasa da, aniden ortaya çıkan bir düşüklük bazen zaman duyarlı bir sorunun ilk habercisi olabilir. Dakikalar ya da saatler içinde gelişen kapak düşüklüğüne çift görme, tek gözün çevresinde ani ve şiddetli ağrı, daha önce yaşanmamış türde sert bir baş ağrısı, göz bebeğinin büyümesi, gözün belirli yönlere kayamaması, yüzde kayma, konuşma bozukluğu veya kolda güçsüzlük eşlik ediyorsa beklemek doğru değildir. Bu birliktelik; beyin damarında balonlaşma (anevrizma), inme, üçüncü kafa sinirinin felci ya da Miyastenia gravis'in solunumu da tehdit edebilen ağır bir atağı gibi tabloların işareti olabilir. Böyle bir durumda vakit kaybetmeden en yakın acil servise ulaşmak gerekir. Sabahları hafif olup akşama doğru belirginleşen, yutma ve konuşmada çabuk yorulmayla birlikte giden dalgalı düşüklük de acil olmasa bile kısa süre içinde hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Çocuklarda göz kapağı düşüklüğü genellikle doğuştan gelir ve kapağı kaldıran kasın yeterince gelişmemesine bağlıdır. Bebeklik ve erken çocukluk döneminde tek ya da iki kapakta görülen düşüklük, yalnızca görünümle ilgili bir mesele değildir; kapak göz bebeğini kapattığında o gözden gelen görüntü net biçimde beyne ulaşamayabilir. Bu durum, görme gelişiminin geri kaldığı göz tembelliği (ambliyopi) ile buna eşlik edebilen şaşılık ya da yüksek astigmat gibi sorunlara zemin hazırlayabilir. Çocuğun net görebilmek için başını sürekli geriye atması, çenesini kaldırması ya da tek bir kaşını sürekli yukarıda tutması ailenin fark edebileceği işaretlerdir. Görme gelişiminin sürdüğü bu yaşlarda düşüklüğün erken dönemde bir göz hekimi tarafından değerlendirilmesi, ileride kalıcı görme kaybının önüne geçilmesi açısından önem taşır.

Göz kapağı düşüklüğünde ilk başvuru yeri göz hastalıkları (oftalmoloji) bölümüdür. Hekim, kapağın göz bebeğine göre ne kadar indiğini, kapağı kaldıran kasın gücünü ve iki göz arasındaki seviye farkını ölçerek düşüklüğün derecesini ve türünü değerlendirir. Görme alanının üstten ne kadar kısıtlandığı, göz hareketleri, göz bebeği tepkileri ve gün içindeki değişkenlik incelenir. Nörolojik ya da kas-sinir kavşağı kaynaklı bir neden düşünülüyorsa; sinir sistemi muayenesi, kan tetkikleri, gerektiğinde beyin görüntülemesi ve Miyastenia gravis'e yönelik özel testler için nöroloji ile birlikte çalışılabilir. Tanı netleştikten sonra izlenecek yol; düşüklüğün nedenine, derecesine, görmeyi ne ölçüde etkilediğine ve kişinin yaşına göre hekim tarafından belirlenir. Bu yüzden kapak düşüklüğünü baştan kozmetik bir ayrıntı sayıp ertelemek yerine, altında yatan nedeni ortaya koymak için muayeneye açık olmak yerinde bir yaklaşımdır.