Çocuklarda Kabızlık: Nedenleri, Belirtileri ve Öneriler

Çocuklarda kabızlık, dışkılama sıklığının azalması ve dışkının sertleşerek boşaltımı zorlaştırmasıdır. Tanı tek başına bir sayıyla değil, çocuğun genel dışkılama örüntüsündeki değişimle konur; bir çocukta günde bir kez normalken, başka bir çocukta birkaç günde bir yumuşak dışkılama da normal kabul edilebilir.

Aşağıdaki belirtilerden birkaçının bir arada bulunması kabızlığı düşündürür:

• Haftada iki veya daha az dışkılama
• Sert, topaklı ya da olağandışı kalın çaplı dışkı
• Dışkılarken ağrı, zorlanma veya ağlama
• Dışkıyı tutma çabası: bacakları kasma, parmak ucunda dikilme, bir köşeye saklanma
• İç çamaşırında istem dışı yumuşak dışkı bulaşması (enkoprezis)
• Karın ağrısı, şişkinlik veya iştahsızlık

Belirtiler iki haftadan uzun sürdüğünde ya da çocuğu belirgin biçimde rahatsız ettiğinde çocuk hekimiyle görüşmek yerinde olur.

Çocukluk çağı kabızlığının büyük bölümü fonksiyoneldir; yani altta yatan bir hastalık olmadan, çoğunlukla dışkı tutma alışkanlığı ve beslenme düzeniyle gelişir. Başlıca tetikleyiciler şunlardır:

• Ağrılı dışkılama sonrası tutma: sert bir dışkının verdiği acı, çocuğun bir sonraki sefere tuvaletten kaçınmasına yol açar; biriken dışkı sertleşerek kısır döngüyü besler
• Beslenme düzeni: lif oranı düşük ve işlenmiş gıda ağırlıklı beslenme, yetersiz su tüketimi ve fazla miktarda inek sütü/süt ürünü
• Rutin değişiklikleri: tuvalet eğitimine geçiş, kreşe veya okula başlama, seyahat ve hastalık dönemleri
• Tuvaleti erteleme: oyunu bölmek istememe, okul veya umumi tuvaletleri kullanmaktan çekinme
• Hareketsiz bir günlük düzen
• Daha seyrek görülen organik nedenler: hipotiroidi, çölyak hastalığı, inek sütü proteini alerjisi, Hirschsprung hastalığı veya anüs ve omurga gelişimiyle ilgili durumlar

Organik nedenlerin ayrımı yalnızca hekim değerlendirmesiyle yapılabilir; bu nedenle dirençli ya da alışılmadık seyreden kabızlıkta tıbbi görüş önemlidir.

Anal fissür, sert dışkının anüs çevresindeki ince dokuda oluşturduğu küçük bir çatlaktır ve çocuklarda kabızlığın hem sonucu hem de sürdürücüsü olabilir. Çatlak, dışkılama sırasında keskin bir ağrıya ve çoğunlukla dışkının yüzeyinde ya da tuvalet kâğıdında parlak kırmızı, az miktarda kana yol açar.

Ağrı çocuğun dışkısını daha çok tutmasına neden olur; bekleyen dışkının sertleşmesi de çatlağın iyileşmesini engeller. Bu yüzden fissür genellikle tek başına değil, kabızlığın kendisiyle birlikte, yani dışkıyı yumuşak tutmayı hedefleyen bir yaklaşımla ele alınır.

Dışkıdaki kan az ve parlak kırmızı olsa bile ilk kez görüldüğünde; kan koyu ya da siyah renkteyse, miktarı artıyorsa veya ateş, kilo kaybı gibi belirtilerle birlikteyse hekim değerlendirmesi gereklidir.

Kabızlıkta beslenmenin amacı dışkıyı yumuşatıp bağırsak hareketini desteklemektir; bu da lif ve sıvı alımını artırıp süt ürünlerini dengelemekle mümkün olur. Günlük düzende dikkat edilebilecek noktalar şunlardır:

• Sebze, meyve, kuru baklagil ve tam tahıllarla lif alımını artırmak
• Kabuğuyla yenebilen meyveler ile kuru erik ve kayısı gibi seçenekleri rutine katmak
• Gün boyu yeterli su içmek; lifin işe yaraması için sıvı şarttır
• İnek sütü ve peynir gibi süt ürünlerini aşırıya kaçmadan, dengeli tüketmek
• Şekerli, işlenmiş ve hazır gıdaları azaltmak

Beslenme değişikliklerini kademeli yapmak önemlidir; lif miktarını birden yükseltmek şişkinlik ve gaz yapabilir. Etkinin görülmesi haftalar alabilir. Belirli bir gıdaya karşı alerji veya intolerans şüphesi varsa beslenme değişiklikleri hekim eşliğinde planlanmalıdır.

Düzenli ve baskısız bir tuvalet rutini, dışkı tutma alışkanlığını kırmada beslenme kadar belirleyicidir. Davranışsal düzenlemeler çocuğun tuvaletle olumlu bir ilişki kurmasını hedefler:

• Öğünlerden kısa süre sonra, bağırsak hareketinin arttığı zamanlarda çocuğu birkaç dakika sakince tuvalete oturmaya teşvik etmek
• Ayakların yere ya da bir tabureye basmasını sağlamak; bu, ıkınmayı kolaylaştıran çömelmeye yakın bir açı oluşturur
• Tuvaleti aceleye getirmemek, çocuğun rahatlaması için ona zaman tanımak
• Tuvalet eğitiminde baskı, ceza ve utandırmadan kaçınmak; olumlu davranışı sözlü övgüyle pekiştirmek
• Enkoprezisin (dışkı kaçırma) çoğu zaman bir yaramazlık değil, dolu bağırsağın taşması olduğunu bilmek ve çocuğu suçlamamak
• Yaşa uygun düzenli fiziksel aktiviteyi günlük düzene katmak

Sabırlı ve tutarlı bir yaklaşım, davranışsal düzenlemelerin en önemli parçasıdır.

Kabızlık ev içi düzenlemelerle geçmiyorsa ya da bazı uyarı işaretleri varsa çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanına başvurmak gerekir. Aşağıdaki durumlar daha ayrıntılı değerlendirmeyi gerektirir:

• Şikâyetlerin haftalarca sürmesi veya sık sık tekrarlaması
• Dışkıda ısrarlı ya da giderek artan kan
• Karında belirgin şişkinlik, safralı (yeşilimsi) kusma veya şiddetli karın ağrısı
• Kilo alamama, büyüme geriliği ya da sürekli halsizlik
• Yenidoğan döneminde ilk dışkının (mekonyum) gecikerek çıkmış olması öyküsü
• Ateşin eşlik ettiği yakınmalar
• Sürekli dışkı kaçırma ile birlikte tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları

Değerlendirmede öncelikle çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı rol alır; gerekli görülürse çocuk gastroenterolojisine yönlendirme yapılabilir. Dışkı yumuşatıcı yaklaşımlar ve davranışsal düzenlemeler dâhil tedavi planı; çocuğun yaşına ve altta yatan nedene göre hekim tarafından belirlenir, ilaç seçimi ve dozu hekime aittir.